Kunst en kinderen

Kunst en kinderen

 

Een meisje van drie zat met een vierkleuren-potlood heftig te krassen. Tong tussen de tanden. Groen met een beetje geel. Langwerpige krassen, dicht op elkaar. ‘Wat teken je?’ ‘Een krokodil’. Het was duidelijk een gevaarlijk dier. Door haar manier van tekenen zag ik de documentaire voor me waarin Karel Appel in zijn atelier werkt. Kunst en kinderen gaat samen dacht ik toen

Hele groepen kunstenaars hebben geprobeerd die expressieve kracht uit hun jeugd terug te vinden. Het is een hele uitdaging om al je kennis en ervaring uit te zetten en de expressie van een kind te benaderen.

Wat mag je verwachten in dit verhaal? Je kunt leren met andere ogen naar de tekeningen van kinderen te kijken. Misschien kijk je dan ook anders naar het werk van kunstenaars. Met dit verhaal wil ik je inspireren en motiveren om te luisteren en te kijken naar kunst en kinderen.

Je krijgt antwoord op vragen als, ‘Wat is er zo bijzonder aan drie tot vijfjarigen. Hoe kijken volwassen schilders naar kinderen. Welk patroon is herkenbaar in de ontwikkeling van het tekenen?  En ja, mijn blik is subjectief. Ik ben een toeschouwer, geen kunstenaar maar zijn publiek. Ik hoop je te inspireren om de vele frutsels die drie tot vijf jarigen maken te bewaren, ze te archiveren zodat het niet voor hen en voor jezelf verdwijnt.

 

Inhoud

1 Ontdekken

2 Kenmerken

3 Kunstenaars en kinderen

4 Ontwikkeling van het tekenen

5 Kinderen en kunstenaars

 

 

1 Ontdekken

Een eigen wereld

Wat heeft Robyn getekend? A friend (black) – House for the dots (blue) – Ice cream (yellow)

Kinderen hebben andere hersentjes dan wij. Er zijn dingen die ze veel beter kunnen. Ze leren bijvoorbeeld moeiteloos twee talen tegelijk. Ze zijn ingericht op ontdekken van de wereld. Zoeken naar verbanden en structuren, onderzoeken alle materialen. De weg naar hun lange termijn geheugen is buitengewoon kort. Hun denken is verrassend logisch. In de magazines lees je daar voorbeelden van. Hun logica is voor ons humor. Maar zij denken logisch, vanuit hun gegevens, een makelaar moet wel iemand zijn die dingen repareert, als er een papagaai bestaat moet er ook een mamagaai bestaan, bij een ventweg hoort een meidenweg. Onze taal is niet altijd logisch, vergelijk bijvoorbeeld het gebruik van ‘des’ in desillusie en deskundige.

 

 

tekenen met humor

Zoë Oma met ape-oren

 

De taal van kinderen heeft humor omdat wij veel onlogische dingen hebben geaccepteerd. Kinderen zijn vrij en hebben hun eigen humor. Dit is “Oma met apeoren”, met een dikke glimlach en pretogen gaf ze de tekening. Tekenen is blij, boos verdrietig maar ook vol humor.

 

 

 

 

Materialen combineren: Tekenen en lakken.

Malou: Sneeuwwitje kijkt in de spiegel.

 

De ontdekkingsdrang in de richting van materialen leidt ook tot combinaties van tekenen en plakken.

 

 

 

 

 

 

2 Kenmerken

De manier waarop kinderen tekenen verandert in de loop der jaren. Je kunt een aantal kenmerken zien die voor jongen kinderen geldig zijn. De ‘kleintjes’ hebben geen gummetje nodig. Ze tekenen met vaste hand, zeker van zichzelf. En het gummetje? Mijn kleindochter riep me er bij. ‘Kijk opa ik kan ook wegtekenen’. Geen verbetering, een ontdekking. Zekerheid is het eerste kenmerk van de kunstuitingen van kinderen.

 

 

Gedurfde kleuren

Senna: Regenboog

Een tweede kenmerk is betreft hun voorkeur voor intense kleuren. Ze houden van spectrale kleuren en maken gedurfde kleur combinaties.

Expressief leggen ze hun wereld vast, gezin, geboorte, dieren,  emoties, dit ben ik.

Gelukkig zijn er tegenwoordig viltstiften met spectrale kleuren. Uit mijn eigen jeugd herinner ik me nog de teleurstelling dat kleuren met kleurpotloden nooit de kleur opleverde van de verf op de buitenkant, hoe vaak ik ook over elkaar kleurde.

 

Kinderen geven de kern weer

Laura: Dit ben ik.

Expressieve kracht

Zoë: M is boos

 

Het derde kenmerk is het weglaten onbelangrijke details. De kern van wat ze willen weergeven wordt vastgelegd.

En vierde kenmerk is te vinden in de emoties van waaruit ze tekenen. Kleine kinderen leven in een  magisch realistische wereld, sprookjesfiguren horen bij de werkelijkheid heksen en feeën zijn even realistisch als papa en mama. Die wereld vind je terug in de tekeningen.

 

3 Kunstenaars en kinderen

In mijn bewondering voor de expressieve kracht van vooral jonge kinderen sta ik niet alleen. Bekende kunstenaars delen die liefde en streven er naar om die expressie of expressieve toestand te benaderen. Het zal een benadering blijven, onze hersenen en de context van onze ervaringen zijn niet zomaar uit te zetten. Toch zijn de resultaten boeiend.

 

De kunstenaars die ik noem zijn gekozen op grond van mijn ‘persoonlijke wandeling’ door de kunst. Als je betere voorbeelden kent sta ik daar voor open.

 

Henri Rousseau (1844-1910),
Link naar de video Henri Rousseau en zijn volgers

Klik om te openen.

Hij tekent vanuit een aspect van het kind: de magisch-realistische wereld. Hij schildert in een kinderlijke stijl. De groep schilders die hetzelfde uitgangspunt deelden worden Post impressionisten genoemd, ook wel ‘Naïeven’ en dat was geen blijk van waardering. Wie nog iets van bewaard heeft vanuit zijn kindertijd kijkt graag naar zijn werk. Kinderen voelen zich er vertrouwd bij.
Bekijk het filmpje met een selectie van Rousseau en zijn moderne opvolgers.

 

Henri Matisse (1869-1954)

Kleur en eenvoud, kenmerkend voor kinderen maar ook voor Matisse. Hij gaat in zijn zoektocht naar eenvoud steeds verder in de beperking van het aantal lijnen dat nodig is om uit te drukken wat hij wil. De kracht van eenvoud.

Matisse zelf zegt het volgende: ‘…. Ik laat me alleen inspireren door het gevoel dat dat jaargetijde bij me oproept.’ Hij tekent geen ‘foto’ na vanuit zijn herinneringen. Zijn focus is het gevoel. Is dat niet precies wat kinderen ook doen?

Een ander punt waar Matisse op wijst betreft de afmeting van het papier en de plaats op het papier. Dat is een wezenlijk onderdeel van het

link naar de video Matisse

Klik om te openen

werk. Een stuk er af knippen, vergroten, inlijsten veranderen het werk wezenlijk.

Kijk naar het werk van je kinderen, ontdek of ook voor je kinderen de vorm van het papier en de plaats die ze kiezen een wezenlijk onderdeel van hun kunstwerkjes is.

Bekijk het filmpje met een selectie van tekeningen van Matisse.

 

Pablo Picasso (1881-1973)
Link naar video Picasso

Klik om te openen

Het maken van lijntekeningen van was een spel tussen Matisse en Picasso, een uitdaging om met één lijn de kern vast te leggen.

Klik op het plaatje en geniet van de kleine verzameling Lijntekeningen van Picasso.

 

 

 Joan Miró (1893-1983)

Link naar video Miró

Klik om te openen

In de zestiger jaren had Miró zich thuis gevoeld, denk ik. Miró verzet zich tegen de verstikkende druk en sjablonen in de maatschappij waarin hij leeft. Hij schudt alle regels van zich af, wil vrij zijn, onbelemmerd.

Als kunstenaar komt hij zo vanzelf dicht bij het tekenende kind.

Klik op het plaatje, kijk naar zijn werk, herken de elementen uit kindertekeningen.

 

René Gruau (1909-2004)
Link naar video Gruau.

Klik om te openen.

De tekenaar die de wereld van de modetekening veranderde. Ook hij streeft naar eenvoud. Op een video heb ik hem zien werken. Net als bij kinderen  moet een lijn in één keer goed zijn. Hij verandert geen lijnen. Dat zie je bij kinderen ook. De kleuren rood en zwart gebruikt hij in een groot deel van de gekozen voorbeeld tekeningen. Dat spreekt kinderen aan. Sterker dan Matisse past hij het ‘weglaten’ van lijnen toe. Die vullen we zelf wel aan zoals een hoofdwet uit de Gestalt psychologie (waarnemen) aangeeft. Soms doen kinderen dat ook.

Klik  op het plaatje om het werk van Gruau te bekijken.

 

Karel Appel (1921-2006)

Er zijn twee redenen voor mij om te kijken naar Karel Appel. De eerste is een ervaring op een tentoonstelling van zijn werk. Er was slechts één werk per zaal te zien. Zo ontdekte ik dat mijn stemming veranderde per zaal. Bij Appel begrijp je iets op heel ander niveau.

Link naar video Appel

Klik om te openen.

Voor mij is hij het toonbeeld van de emoties achter het tekenen. Matisse zegt dat hij tekent en schildert vanuit zijn gevoel. Karel Appel doe dat ook, zijn gevoelens zijn wel een stuk heftiger.  Bij sommige kinderen zie ik dat ook.

Mijn kleindochter. Een meisje van drie heeft een vierkleurenpotlood ontdekt en zit heftig, met de tong tussen de tanden, te krassen heen en weer, bijna op één plek. Zachtjes vraag ik, wat ben je aan het tekenen.? Een krokodil. Al het gevaar was voelbaar in de bewegingen. Ook later bij het tekenen van vuurwerk kon je de knallen bijna horen.

 

4 Ontwikkeling van het tekenen

Kinderen zijn uitgerust met een drang om te onderzoeken. Het herkennen van patronen wordt sterk ondersteund door de hersenen. Zo herkennen ze snel patronen van taal, van verbale en non-verbale communicatie. Alles wordt aangeraakt en vastgeplakt om het te onderzoeken. Je kunt je voorstellen hoe boeiend het is als je ontdekt dat je zelf iets kunt veranderen.

Wat tekenen betreft zijn de eerste uitingen dan ook het maken van lijnen. Voor veel kinderen zijn dat lijnen in het zand en krassen op papier. De mogelijkheden nemen toe met de ontwikkeling van de motoriek én het toenemende begrip van de wereld om hen heen. Een kras kan mamma zijn of de poes. De eerste aandacht is voor de levende omgeving.

In de fase van de kop-poters (Zie de voorbeelden eerder in dit artikel) wordt het duidelijker wat ze aan het doen zijn. Gezicht en lijf zijn één geheel. Het is minimalistisch en geeft het wezenlijke weer. Als ze ‘mamma is boos’ of ‘opa heeft bloed’ of ‘een lief hondje’ tekenen kunnen volwassenen dat ook herkennen.

Kinderen teken wat belangrijk is.

Eerst ontwikkeling van het tekenen

1 Kop-poter. – 2 Buik is onderdeel van kop. – 3 kop en lijf. – 4 Wenkbrauwen en wimpers. – 5 Kleding details.

Kop ogen mond benen. Soms armen of oren net waar de aandacht ligt. De buik is eerst een deel van de kop. Daarna komt er lichaam onder de kop. Er worden wenkbrauwen en oogharen toegevoegd. Aandacht voor kleding is weer een stap verder.

Link naar video Malou tekent pappa

Klik om te openen.

In de animatie hiernaast ‘betrap’ ik een kleindochter die, eerst haar standaard manier van tekenen gebruikt, dan aandachtig kijkt naar het resultaat en vervolgens op een creatieve manier kleding toevoegt.

Je kunt meer lezen over de ontwikkeling van het tekenen en de symbooltaal van kinderen in het artikel van Cultuurpedagoog  Sabine Plamper: ‘Van krastekening naar eigen beeldtaal’.

 

5 Kinderen en kunstenaars

Link naar de video Kunstenaar en kind.

Klik om te openen.

Als ik naar het werk van kinderen kijk noem ík dat vaak kunst. Dat is een uiting vanuit mijn leefwereld gezien. Het jonge kind is echt niet bezig met het maken van kunst, creatief zijn ze wel wat veel volwassenen mooi vinden, zowel het proces als het product. Hun onbevangenheid en creativiteit kan een de term als ‘wat een mooi kunstwerk’ losmaken. Dat heeft geen koppeling met de encyclopedische definitie van kunst.

In het bijgevoegde filmpje zie je het werk van kunstenaars én kinderen, twee leefwerelden naast elkaar geplaatst. Voor mij is het verschil tussen die werelden vergelijkbaar met de taaluitingen van kinderen, naast die van volwassenen. Iets om met een glimlach naar te kijken.

Klik op het filmpje, misschien verbaasd, een glimlach?

 


Wil je meer achtergronden lezen?

Lees het artikel ‘In 7 stappen van tekeningen naar boek‘.

 

Wil je meer weten van ons?

Ga dan naar de pagina ‘Producten‘ of naar ‘Opa Techniek‘. Via  de ‘Winkel‘ kan je boekjes bestellen.